Istorija umetnosti u Srbiji XX vek

Miško Šuvaković i saradnici

Istorija umetnosti u Srbiji XX vek Projekat Istorija umetnosti u Srbiji XX vek koji je koncipirao profesor Miško Šuvaković predstavlja detaljan prikaz umetnosti i kulture na domaćim prostorima i realizovan je kroz dve (od ukupno tri predviđene) knjige: prva je bila posvećena fenomenu istorijskih avangardi, neoavangardi i postavngardi, dok drugi tom problematizuje pitanje modernizama i realizama za vreme Drugog i tokom Hladnog rata.

Pre ovoga realizovana su samo tri pokušaja detaljnog sistematizovanja problematike istorije umetnosti na prostoru Srbije: najpre prikaz Miodraga B. Protića u knjizi Srpsko slikarstvo XX veka a koja je objavljena još 1970. godine, zatim detaljan prikaz domaćeg slikarstva prve polovine veka Lazara Trifunovića u knjizi Srpsko slikarstvo 1900-1950 iz 1973. godine, i najzad, prikaz domaće umetnosti druge polovine veka koji je profesor Ješa Denegri sukcesivno objavljivao tokom devedesetih godina u seriji knjiga pod zajedničim nazivom Teme srpske umetnosti.

Istorija umetnosti u Srbiji XX vek Projekat Miška Šuvakovića i saradnika se, međutim u teoretskom i metodološkom smislu korenito razlikuje od dosadašnjih prikaza. Protićev i Trifunovićev pristup su počivali na klasičnim postulatima modernistički shvaćene istorije umetnosti. Osnovni elementi njihovog metoda su bili: 1. formalizam, pri čemu se polazi od pretpostavke da pojam umetnosti zavisi od formalno predočivog umetničkog objekta i gde analiza umetničkog dela počiva na formalnoj analizi stila; 2. linearna istoriografija, pri čemu se razvoj umetnosti sagledava kao sukcesivna, hronološka smena stilskih epoha i ne preispituje se status i pojam umetnosti kao društvene, materijalne prakse; 3. autor, pri čemu se uvek polazi od problematike autorske atribucije umetničkog dela, odnosno kroz biografsku faktografiju se insistira na umetniku kao apsolutnom tvorcu umetničkog dela; i 4. pretpostavka da je istorija umetnosti uvek nužno i nacionalna istorija umetnosti a što je pristup koji je definisan još u 19. veku po ugledu na Herderov koncept nacionalne istoriografije.

Šuvaković i saradnici problematici domaće istorije umetnosti pak pristupaju sa dosledno dekonstruktivističkih, antiformalističkih, nelinearnih i antinacionalnih pozicija. Reč je o pristupu koji je razvijen tokom osamdesetih godina XX veka u okviru tzv. "nove istorije umetnosti" razvijene pod uticajem strukturalizma, poststrukturalizma, marksizma i feminističke teorije. Osnovni elementi njihovog pristupa jesu: 1. pretpostavka da umetnost nisu samo formalno predočiva umetnička dela već da je umetnost oblik proizvodnje, materijalne prakse, složena označiteljska mreža unutar istorijski datog društva koja je prožeta različitim oblicima socijalnih antagonizama i odnosa moći (klasnih, rodnih, rasnih, nacionalnih, generacijskih, itd.)-zadatak istorije umetnosti jeste analiza ovih oblika kulturalne proizvodnje i dekonstrukcija odnosa moći koji učestvuju u njenom konstituisanju; 2. samim tim, odbačena je modernistička ideja o autonomiji umetnosti-umetnost se sagledava u korelatu sa ostalim oblicima kulturalne proizvodnje kao što su ekonomija, ideologija, politika, masovna kultura, mediji, itd.; 3. odbačena je koncepcija o linearnom razvoju umetnosti te je samim tim projekat postavljen ne hronološki već problemski pri čemu priređivač i autori umetnost analiziraju u polju interdisciplinarnog prepleta tzv. vizuelnih umetnosti sa filmom, teatrom, muzikom, popularnom kulturom, masovnim medijima, itd.; 4. odbačena je kategroja "jakog" modernističkog autora-umesto na atributivnom, insistira se na kontekstualnom čitanju umetničkih fenomena i pojava pri čemu dominira teza da umetničke pojave nastaju u složenom prepletu matreijalne proizvodnje, distribucije i recepcije umetnosti; 5. dekonstruisana je koncepcija nacionalne istorije umetnosti kroz pretpostavku da umetnički fenomeni nastaju kroz transkulturalni i interkulturalni preplet različitih identitetskih politika ("nacionalna" umetnost koja nastaje kroz intertekstualnu mrežu "velikih" kultura internacionalnog modernizma i "malih", lokalnih kultura kao što su jevrejska, mađarska, slovačka, nemačka, idr. unutar nekadašnjeg jugoslovenskog konteksta).

Projekat Istorija umetnosti u Srbiji XX vek, na taj način predstavlja suštinski zaokret u dosadašnjim tumačenjima domaće istorije umetnosti i jedan je od prvih sistematičnih primena pristupa i platformi tzv. "nove istorije umetnosti" na izučavanje date problematike.

dr Nikola Dedić

Izdavačka kuća "Orion art" iz Beograda planira da u toku ovog meseca objavi prvi od tri toma kapitalnog projekta "Istorija umetnosti u Srbiji – XX vek", koji će obuhvatiti slikarstvo, skulpturu, pozorište, arhitekturu, muziku, performans i fotografiju. Prvi tom koji se u pretplati može kupiti po ceni od 6.000 dinara zvaće se "Radikalne umetničke prakse (1913–2008)", drugi će se zvati "Realizmi i modernizmi oko hladnog rata (1939–1989)" a treći "Moderna i modernizam (1878–1941)".
Autor i urednik ovog projekta je dr Miško Šuvaković, a u timu saradnika su i dr Nevena Daković (film), dr Aleksandar Ignjatović (arhitektura), dr Ana Vujanović (izvođačke umetnosti), dr Vesna Mikić i mr Jelena Novak (muzika). Saradnici na pojedinim studijama su dr Ješa Denegri, dr Nikola Dedić, mr Irena Šentevska, mr Bojan Đorđev i mr Iva Nenić, a naš sagovornik, dr Miško Šuvaković ističe naučnu podršku Katedre za muzikologiju Fakulteta muzičke umetnosti i Grupe za teoriju umetnosti i medija Interdisciplinarnih studija Univerziteta umetnosti u Beogradu, nesebičnu podršku izdavača "Orion arta" i stručnog dizajnerskog tima Dušice Knežević.
– Ovako složena "istorijska" tema još nije postavljana i rešavana u našoj naučnoj javnosti. Istraživana su, do sada, pojedinačna disciplinarna područja "avangardnog" u likovnim umetnostima, muzici, arhitekturi i književnosti, i tek u naznakama u filmu i teatru – kaže u intervjuu za "Politiku" Miško Šuvaković.


Miško ŠuvakovićNa kojim postulatima počiva ova "istorija radikalnih umetničkih praksi"?
Projekt"Istorija umetnosti u Srbiji – XX vek" zasniva se na nekoliko karakterističnih stavova preuzetih i razrađenih iz, takozvane "nove istorije umetnosti". Metode koje smo sprovodili zasnovane su na kritičkoj i analitičkoj primeni teorijskih platformi studija kulture na pojedinačne istorije umetnosti tj. istorije likovnih umetnosti, arhitekture, teatra i izvođačkih umetnosti, filma i muzike sa jasnim referencama ka dinamici odnosa popularne i visoke kulture u Srbiji tokom dvadesetog veka. Sledeći stav je bio da se ne piše "istorija srpske umetnosti", već istorija umetnosti u Srbiji. To znači da su uzete u obzir i istražene umetničke prakse vezane za brojne etničke i nacionalne kulture, pre svega za jevrejsku, mađarsku, nemačku, slovačku, romsku, albansku i dr. Bilo je potrebno istražiti veoma složene "male" srednjeevropske i balkanske, odnosno, jugoslovenske kulture u procesu modernizacije i radikalizacije modernizma u umetničkim praksama.
Koji bi bili prelomni trenuci u istoriji radikalnih umetničkih praksi u Srbiji?
U prvom tomu su obrađene umetničke prakse koje su napustile "homogena polja" velike modernističke ideologije o autonomiji umetnosti i o autonomiji umetničkih medija i disciplina. Nije reč o proširenju pojma "avangarda" na celi dvadeseti vek, već o ukazivanju da postoje različite istorijske i kulturalne situacije u kojima se sprovodi kritika dominantne kulture, zatim, umetnički eksperiment, kulturalni aktivizam i interdisciplinarna traganja za složenim "višemedijskim delom" kako umetnosti tako i kulture.
Prelomni trenuci, kako ih ovim studijskim projektom prikazujemo, su istorijske avangarde desetih i dvadesetih godina, postavangarde kasnih dvadesetih i tridesetih, zatim neoavangarde pedesetih i šezdesetih godina, konceptualna umetnost sedamdesetih i postmoderna umetnost osamdesetih godina. Ovom knjigom su tretirane, takođe, i devedesete godine "ratne tranzicije" tj. raspada socijalističke Jugoslavije sa izrazitom politizacijom umetnosti, ali i godine početka novog veka sa suočenjem sa "globalnom tranzicijom" koja uspostavlja situaciju potpune promene prirode umetničkih medija i oblika istraživanja, odnosno, funkcionisanja umetničkih i kulturalnih institucija.
Osim Zenita i Bitefa, koji su događaji naše avangarde bili zaista u tokovima evropske i svetske avangarde?
Cilj ove knjige je da se istaknu aktuelni ili retrospektivni trenuci suočenja sa internacionalnom, jugoslovenskom i globalnom umetnošću na ovim prostorima. Micićev Zenit i Aleksićeva dada su bitan primer. Ali, treba istaći i pojave fluksusa i konceptualne umetnosti u odnosu na internacionalne tokove, gde su izvesni umetnici fragmentarno ili integralno ulazili u tokove internacionalnih dešavanja, pa do savremene umetnosti koja je deo globalnog ili globalnih miljea. Ovo pitanje, međutim, postavlja i mogućnost diskusije različitih kulturalnih politika tokom dvadesetog veka – o tome ova knjiga govori u svojim referentnim naznakama. Nije reč samo o umetnosti kao "društvenoj apstrakciji" ili "umetnosti kao transcendenciji društva", već o umetnosti koja ima složene funkcije u instrumentalizmu državnih i institucionalnih kulturalnih politika.
Postoji li neki aktuelni pokret koji bi po dometima mogao da se približi svetskoj sceni?
Današnja umetnost je u svojoj složenosti i nepreglednosti deo globalnih kapitalističkih tokova – mnogi umetnici nastupaju ili izvode projekte na internacionalnim scenama. Svet umetnosti se pretvara u veliko nekada nepodnošljivo a nekada uzbudljivo tržište. Prelaz dvadesetog u dvadeseti prvi vek je jedan od najdramatičnijih i izuzetnijih perioda u istoriji umetnosti. Ali, to – istovremeno – nije vreme velikih remek-dela kao u istorijskom modernizmu, već vreme suštinskog prožimanja umetničkog, kulturalnog i društvenog u borbi za sadašnjost – aktuelnost i prisutnost u svetu. I to se dešava kako u novim medijima tako i u izvođačkim umetnostima, muzici arhitekturi ili filmu. To je umetnost u doba kulture. Umetnost u kojoj sada tražimo efekte, atrakcije i afekte globalne krize. Drugim rečima, ova knjiga je složena priča o istorijskim narativima društva koje je bilo permanentno u nekoj vrsti vanrednog stanja. Vanredno stanje nas povezuje sa svetom u svakom trenutku i svakom momentu – a umetnost je neka vrsta instrumenta koji provocira, odslikava ili odlaže našu društvenu dramu/drame.

Avangarda i SFRJ
Status neoavangarde u komunizmu posebno je zanimljiv? Kako ga vidite?
Odnos avangardi, neoavangardi, konceptualne umetnosti i postmoderne osamdesetih sa ideologijom "realnog ili samoupravnog socijalizma" predstavlja veliku temu koja ima mnoga kontradiktorna lica. Ta mnoga lica je trebalo istražiti u svim paradoksima jer Kino klub Beograd, Bitef, Fest ili umetničke prakse beogradskog SKC-a odnosno novosadske Tribine mladih, su institucije i pojave socijalističke kulture podržavane od partije i države. Istovremeno, to su bili i rezervati u kojima se smeštalo sve ono što nije pripadalo lokalnim nacionalnim i političkim dominantnim umetnostima i kulturalnim pozicijama. Ali, ta mesta su bila i institucije neograničene mada spolja nadzirane "slobode". Ne treba zaboraviti da su pojedina umetnička dela istovremeno institucionalno podržana i institucionalno zabranjivana – zar to nije prava slika dvostrukog statusa nesvrstane SFRJ između političkog Istoka i političkog Zapada?

Odlomak iz knjige


Konceptualna umetnost

Miško Šuvaković

Konceptualna umetnostTekst je u pripremi

Odlomak iz knjige


Art and Media - časopis za studije umetnosti i medija

Miško Šuvaković

Art and Media - časopis za studije umetnosti i medijaTekst je u pripremi

Odlomak iz knjige


Povratak realnog

Hal Foster – prevod Margarita Petrović

Povratak realnogTekst je u pripremi

Odlomak iz knjige


Bogdanka i Dejan Poznanović

Miško Šuvaković

Bogdanka i Dejan PoznanovićTekst je u pripremi

Odlomak iz knjige


Pojmovnik teorije umetnosti

Miško Šuvaković

Pojmovnik teorije umetnostiPOJMOVNIK TEORIJE UMETNOSTI, knjiga autora dr Miška Šuvakovića, priređena je u obliku zbirke pojmova, poređanih po abecednom redu, koji se mogu čitati i međusobno indeksno povezati po različitim kriterijumima: teorijskih hronologija, odnosa pojava i pokreta, disciplinarnih i medijskih srodnosti, teorijskih i teorijsko problemskih korespondencija. Na knjizi je autor radio poslednjih dvadeset godina i do sada je objavljivana u nekoliko kraćih verzija. Ovo izdanje je prvo sveobuhvatno i u njemu su, između ostalih, obuhvaćeni i umetnici bliskog i dalekog Istoka.
Pojmovnikom teorije umetnosti autor je želeo da interdisciplinarno ukaže na složene, često kontradiktorne i dramatične odnose između umetnosti i teorije, odnosno, teorije i umetnosti u modernim, postmodernim i savremenim tranzicijskim i globalnim društvima i kulturama. Knjiga je zamišljena tako, da se različiti problemi moderne, postmoderne i savremene umetnosti, kulture i društva teoretizuju i time predstave u složenim odnosima kritičkog i analitičkog suočenja intersubjektivnosti i intertekstualnosti, zapravo, otvorenog znanja o potencijalnom znanju o umetnosti, kulturi i društvu. Knjiga je rađena u formatu A4, obima 944 strane i u njoj je obrađeno preko hiljadu pojmova i tri hiljade umetnika.

.

Odlomak iz knjige


Studija mode

Iva (Milivojević) Jestratijević

Studija modeUbrzanim razvojem studija kulture poslednjih decenija XX veka konačno se prevazilaze svi nedostaci prethodnih pristupa ovoj zahtevnoj društvenoj i kulturnoj praksi. Studije mode postaju jedan od integralnih podsistema u okviru savremenih studija kulture i u tom smislu telo i odelo čine neraskidivu celinu koja se menja u skladu sa promenama koje diktira okruženje, odnosno, kulturni i društveni kontekst u kojem se realizuje individualno postojanje putem prezentovanja niza nekoherentnih kulturalnih identiteta.

Knjiga Studija mode predstavlja naučni pristup razvoja mode kao važnog segmenta kulturalne prakse i obuhvata istorijski okvir evolucije odevnih formi i njihovih prvobitnih funkcija, pa preko evolucije moderne odeće i izvora proučavanja predmeta mode, prateći tekstualne teorije analize mode i mode kao domena proizvodnje kulturalnih identiteta do industrijske revolucije i društvenog značaja (nove) mode.

Autorka knjige, Iva (Milivojević) Jestratijević, je tokom uspešne manekenske karijere studirala Internacionalnu ekonomiju, a 2004. godine upisuje Interdisciplinarne postdiplomske studije Univerziteta Umetnosti. Nakon uspešno završene prve godine postaje stipendista Ministarstva za Nauku i Tehnološki razvoj Republike Srbije. Kao stipendista angažovana je na četvorogodišnjem projektu "Umetnost i mediji u službi evropskih integracija: Srbija 2000-2010".

.

Odlomak iz knjige


Abjektno kao simptom avangarde

Margarita Petrović

Abjektno kao simptom avangardeKnjiga Abjektno - kao simptom avangarde, autorke Margarite Petrović, ukratko se može svesti na sledeće: neokonceptualna umetnost se javlja sa mesta borderlajna. Borderlajn je na granici besmisla i raspadanja, ustrašen i užasnut, gde nema objekata, i koji mora odbaciti sebe kao abjektnog da bi krenuo na mučni uspon ka stanju subjektnosti u nekom poretku. Dok Julija Kristeva postavlja pitanje šta raditi sa tim abjektnim, jer se ono može skrenuti prema libidu, da bi se od njega načinio predmet želje, ili prema simboličkom, da bi se pretvorilo u znak ljubavi, mržnje, zanosa ili prokletstva, Hal Foster pravi lom unutar datog simboličkog poretka, eksponira ga u krizi, i otvara nove mogućnosti u savremenoj umetnosti.

.

Odlomak iz knjige


Istorija moderne umetnosti: slikarstvo, skulptura, arhitektura fotografija

Harvard H. Arnason

Istorija moderne umetnosti: slikarstvo, skulptura, arhitektura fotografija Pred nama je knjiga od izuzetnog značaja za istoriju moderne umetnosti koja detaljno, temeljno i sveobuhvatno, kroz 27 poglavlja, daje prikaz razvoja moderne umetnosti u slikarstvu, arhitekturi, skulpturi i fotografiji. Knjiga je u tvrdom povezu, obima 840 strana, oko 1400 kolornih ilustracija, format je prošireni A4.
Tekst petog izdanja sadrži ne samo Arnasonove dopune, urađene nakon prvog izdanja knjige 1969. godine, već i čitav niz revizija i dopuna učinjenih tokom vremena od strane brojnih stručnjaka. Reviziju prvog izdanja preuzeo je na sebe Danijel Viler koji je istorijski okvir knjige proširio do polovine osamdesetih godina 20. veka, a ono što je bilo novo u ovom izdanju je uvođenje tematskog kruga o fotografiji koja je, još od svog nastanka polovinom 19. veka, bila prihvaćena kao umetnička forma.
Dvanaest godina nakon Vilerove revizije Marla F. Prater pripremila je četvrto izdanje. Bila je prinuđena da mnoga poglavlja skrati ili sažme kako bi omogućila da se u knjizi progovori o poslednjih 15 godina, a da knjiga ne bude peobimna i preteška. Ona je ponovo napisala poglavlja o kubizmu i unela preglede novih umetničkih medija, kao što su video i performansi.
Ceo tekst novog izdanja doživeo je nove revizije od strane Petera Kalba koji je detaljno preradio poglavlja od 24-27, te proširio pregled moderne umetnosti sve do 2000. godine, predstavljajući umetnike i pokrete koji su se javili tokom poslednjih dvadeset godina. On je učestvovao i u reviziji prva 24 poglavlja koja su inače bila poverena Majklu Birdu koji je u velikoj meri izmenio prvobitni tekst.
Arnasonova izjava, u predgovoru prvom izdanju, čini osnovu i strukturu knjige:
Osnovna teza ove knjige, ukoliko ona uopšte postoji, glasila bi: u proučavanju umetnosti glavno i osnovno svedočanstvo je samo umetničko delo. Sve što se o delu kaže, čak i ono što kaže sam umetnik, može biti važno, ali ipak ostaje drugorazredno svedočanstvo. Sve što možemo saznati o istorijskim, društvenim i kulturnim okolnostima u kojima je delo nastalo – važno je, ali je to opet samo svedočanstvo od drugorazrednog ili trećerazrednog značaja. Zbog toga i jeste učinjen napor da se prilože reprodukcije većine dela o kojima se govori. Iz tog razloga, veliki deo teksta čini iscrpna analiza i detaljan opis umetničkih dela. To je učinjeno iz uverenja da jednostavan opis može da usmeri pažnju posmatrača na samu sliku, skulpturu ili građevinu. Ako se posle čitanja ovog dela on ne složi sa komentatorom, utoliko bolje. U međuvremenu on je naučio nešto o vizuelnoj percepciji.

Istorija moderne umetnosti namenjena je, ne samo istoričarima umetnosti, studentima umetnosti – slikarstva, skulpture, fotografije ili arhitekture, studentima umetničkih škola i akademija, već i onima koji poseduju razvijenu opštu kulturu i teže da saznaju nešto više o razvoju moderne umetnosti kroz istoriju.

Prof. dr Miško Šuvaković je objavljivanje srpskog izdanja Arnasonove knjige ocenio kao "herojski poduhvat", koji je bio neophodan za našu sredinu jer je to moderno koncipirana sinteza koja nudi savremeno posmatranje vizuelnih umetnosti u širem društvenom kontekstu.

On je Arnasonovo delo stavio u istu kategoriju sa Jansonovom "Istorijom umetnosti", nazvavši ih "brendovima", a pod tim podrazumeva, da su originalne knjige ovih i njima sličnih autora tokom vremena proširivane, inovirane, modernizovane, ali je zadržano ime prvog autora.

Jerko Denegri je ovakvu vrstu knjiga nazvao precizinijim imenom – "dela u nastajanju".

Prema Šuvakovićevom tumačenju, Arnason je kroz remek dela pojedinih autora tumačio istoriju umetnosti, dok njegovi nastavljači koriste savremenu metodologiju prateći istoriju pojava u umetnosti u kojoj nije više jedino važna jedna hegemona umetnost kao slikarstvo, već centralno mesto imaju hibridne prakse nastale iz ukrštanja filma, videa, instalacija, zvuka, arhitekture.

.

Odlomak iz knjige


Kuće umetnika

Milosavljević Radmila/Milosavljević Marijana

Kuće umetnikaOva izuzetno zanimljiva knjiga je istovremeno i dokument i niz priča iz života slavnih ljudi, koje su ponekad obične, ali mnogo češće provokativne i izuzetne.

SVETLOSTI I SENKE U KUĆAMA UMETNIKA
Ovo je knjiga eseja koja govori o kućama i sobama u kojima su živeli i stvarali umetnici, čija su imena upisana zlatnim slovima u istorije likovnih, muzičkih i književnih umetnosti sveta.Raznolikost pojedinačnih ljudskih sudbina neraskidivo je vezana za mesta u kojima se odvijala njihova svakodnevica.
Čitajući ovu knjigu otvorićete mnoga vrata i zakoračićete u sobe genija, da biste otkrili čitav spektar izuzetnih sudbina, od glamura do bede, od spokojne intime do tužne samoće i tragike.
Neko je rekao da kuća, ta velika biljka od kamena, drugačije uspeva, ako u njoj živi umetnost. Upoznavanje sa životnim okvirom jednog Dostojevskog, Dalija, Kolet ili Koko Šanel, predstavlja istinsko uživanje i svojevrsnu avanturu duha. Jednostavno, knjigu morate pročitati!!!
60 kuća, 60 priča, 60 sudbina.

.

Odlomak iz knjige


Diskurzivna analiza

Miško Šuvaković

Diskurzivna analizaDiskurzivna analiza prestupi i/ili pristupi "diskurzivne analize" filozofiji, poetici, estetici, teoriji i studijama umetnosti i kulture.
Diskurs jeste način na koji je znanje artikulisano u konkretnom istorijskom društvu i društvenim institucijama. Diskurzivne prakse, po Fukou (Michel Foucault), karakterišu se izdvajanjem polja objekata, definisanjem jedne zakonite perspektive za predmet saznanja1, utvrđivanjem oblika za razradu koncepta i teorije: "Diskurzivne prakse nisu naprosto načini proizvodnje diskursa. One se uobličavaju na tehničkim skupovima, u institucijama, u she-mama ponašanja, u tipovima prenosa i difuzije, u pedagoškim oblicima koji ih u isto vreme nameću i održavaju."2 Uspostavljanje diskurzivnog odnosa filozofije muzike3, muzikologije i muzike jeste način kontekstualizacije (smeštanja identifikacije) ili dekontekstualizacije (pre-meštanja i multipliciranja identifikacija) kojim institucija filozofije muzike, institucija muzikologije i institucija muzike zastupaju muzičko delo i konstitutivne ili posredne tekstove o muzici kao umetnosti ili delatnosti u okviru kulture...

.

Odlomak iz knjige


Umetnost kao istraživanje

Miško Šuvaković

Umetnost kao istraživanjeTekst je u pripremi

.

Odlomak iz knjige


Karlo Đulio Argan-Projekat i sudbina

Denegri Jerko

Karlo Đulio Argan-Projekat i sudbinaTekst je u pripremi

Odlomak iz knjige